Compenserende inzet van hulpmiddelen

Naast de pedagogisch-didactische en sociaal-emotionele ondersteuning (lees meer hierover bij Ondersteuning van leerlingen met dyslexie), hebben de meeste leerlingen met dyslexie nog andere aanpassingen nodig om te kunnen functioneren op hun cognitieve niveau. Onder deze aanpassingen valt ook ondersteunende technologie. Met behulp van deze aanpassingen ondervindt de leerling minder hinder van zijn lage leesniveau en dit bevordert de zelfredzaamheid van de leerling.

Dyslexiehulpmiddelen en andere aanpassingen kunnen op verschillende manieren worden ingezet. Wanneer het over compenseren gaat wordt bedoeld dat lees- en/of spellingtaken wel worden uitgevoerd, maar dat een leerling bij de uitvoering van deze taken gebruik mag maken van een bepaald hulpmiddel of aanpassing die de belemmeringen bij het lezen en spellen vermindert. Bij hulpmiddelen gaat het meestal om technische compensaties zoals voorleesmiddelen (tekst-naar-spraak) of programma’s die het schrijven ondersteunen zoals dicteermiddelen (spraak-naar-tekst).

Naast compenserend kunnen dyslexiehulpmiddelen ook dispenserend en remediërend worden ingezet. Lees hier meer over de dispenserende inzet van hulpmiddelen. Met het remediërend inzetten van hulpmiddelen wordt bedoeld dat lees- en spellingvaardigheden verbeteren bij het gebruik van die middelen.

Basisschool

Op de basisschool zal nog veel aandacht uitgaan naar remediëren: het extra oefenen met lezen en spellen. Daarom worden compenserende hulpmiddelen vaak pas vanaf begin groep 5 ingezet.

Er zijn leerlingen die ondanks de extra ondersteuning op lees- en spellinggebied nauwelijks vooruit zullen gaan. Dit kunnen leerlingen zijn waarbij er een vermoeden van dyslexie is, of leerlingen die al een diagnose dyslexie hebben. Naast het blijven werken aan (het remediëren van) de lees- en/of spellingvaardigheden kunnen ook compenserende hulpmiddelen ingezet worden. De inzet van dit soort hulpmiddelen zorgt er bijvoorbeeld voor dat leerlingen met dyslexie technisch moeilijkere teksten kunnen lezen, die inhoudelijk interessanter voor ze zijn. Dit kan leiden tot meer leesmotivatie en leeservaring (leeskilometers) bij deze leerlingen, en dit kan de leesvaardigheid ook weer helpen vergroten. De inzet van deze hulpmiddelen moet er ook voor zorgen dat leerlingen bij andere vakken goed mee kunnen komen en zo min mogelijk belemmering ondervinden van hun lees- en/of spellingprobleem in hun ontwikkeling. Het werken met hulpmiddelen vergroot de zelfstandigheid, versterkt het competentiegevoel en motiveert om te blijven lezen en schrijven.

Waar helpt een hulpmiddel bij?

De inzet van ICT-hulpmiddelen bij het lezen, waarbij een tekst wordt voorgelezen en een leerling kan meelezen, zorgt er voor dat leerlingen het lezen langer volhouden. Dit kan helpen bij het tekstbegrip. Bij de inzet bij spelling zorgt het gebruik van ICT-hulpmiddelen er voor dat de kwaliteit van de tekst verbetert. Leerlingen met dyslexie kunnen zich beter focussen op de inhoud van hun tekst, wanneer zij ondersteund worden door een spellingcontrole. Sommige programma’s hebben een voorspel-functie, waarbij er opties in beeld komen van woorden die een leerling wil typen. Voorleessoftware kan ook bij spellen handig van pas komen; leerlingen kunnen de computer laten voorlezen wat zij hebben geschreven en op die manier horen of de spelling van bepaalde woorden klopt.

Kiezen van een hulpmiddel

Welke hulpmiddelen nodig zijn, kan door de ib’er en in samenspraak met de diagnost of behandelaar en ouders worden vastgesteld. Er zijn veel verschillende dyslexiehulpmiddelen beschikbaar en een keuze hieruit kan moeilijk zijn. Zie voor overwegingen die een rol spelen bij het maken van de juiste keuze de tekst bij Kiezen van een ondersteunende technologie. Sommige scholen hebben de keuze gemaakt voor één bepaald programma en andere scholen kiezen ervoor dat leerlingen gebruik maken van een ‘op maat’ gekozen programma. Het is in beide gevallen belangrijk om leerlingen begeleiding te bieden in het zich wegwijs maken in dit programma, zodat ze er goed mee leren werken. Ook ouders hier bij betrekken is van belang, zodat een leerling er ook thuis mee aan de slag kan.

Een overzicht van in Nederland en Vlaanderen beschikbare compenserende hulpmiddelen is te vinden op www.dyslexiehulpmiddelen.com.

Aan de slag met een hulpmiddel

Op de website www.dyslexiehulpmiddelen.com wordt informatie gegeven over de randvoorwaarden voor een effectieve inzet van een hulpmiddel en de rol van verschillende betrokkenen (zoals ouders en docenten) hierbij. 

Voortgezet onderwijs

Compenserende aanpassingen in het voortgezet onderwijs hebben betrekking op lezen, schrijven, toetsen en beoordeling. 

Waar helpt een hulpmiddel bij?

Naast een aantal afgesproken aanpassingen – zoals tijdverlenging bij toetsen en examens – kunnen ook ICT-hulpmiddelen worden ingezet die ondersteuning bieden bij het lezen en schrijven. Wanneer teksten voorgelezen worden, kunnen leerlingen al luisterend en meelezend hun aandacht direct richten op de inhoud van de tekst. Bij de moderne vreemde talen is het daarnaast een extra voordeel dat de leerling de juiste uitspraak van woorden hoort. Er zijn inmiddels veel softwareprogramma’s en apps op de markt die tekst naar spraak kunnen omzetten. Ook voor schrijven geldt dat het goed werkt wanneer een leerling zich goed kan focussen op de inhoud van de tekst die hij schrijft. Zonder een hulpmiddel gaat er veel aandacht naar de spelling en dat gaat vaak ten koste van aandacht voor de inhoud. Hierbij kunnen je bijvoorbeeld denken aan programma’s met een woordvoorspeller, spellingcontrole en dicteerprogramma’s.

Kiezen van een hulpmiddel

Op de dyslexieverklaring van de leerling staan suggesties voor wat voor type compenserende hulpmiddelen deze leerling zou kunnen helpen. Het kan echter zo zijn dat deze verklaring al jaren geleden is opgesteld, waardoor deze niet meer aansluit bij de ondersteuningsbehoefte van de leerling. In het voortgezet onderwijs is het daarom gebruikelijk om samen met een leerling te bespreken welke aanpassingen nog relevant zijn. Deze kunnen worden vastgelegd op een dyslexiekaart.

In sommige gevallen heeft de school al een keuze gemaakt voor één bepaald software-programma , terwijl op andere scholen de leerlingen gebruik kunnen maken van een door hen zelf ‘op maat’ gekozen programma. Het is in beide gevallen belangrijk om leerlingen begeleiding te bieden in het zich wegwijs maken in dit programma zodat ze er goed mee leren werken. Ook ouders hier betrekken is van belang, zodat een leerling er ook thuis mee aan de slag kan.

Er zijn veel verschillende dyslexiehulpmiddelen beschikbaar en een keuze hieruit kan moeilijk zijn. Zie voor overwegingen die een rol spelen bij het maken van de juiste keuze de tekst bij Kiezen van een ondersteunende technologie. Voor een overzicht van beschikbare hulpmiddelen verwijzen we naar www.dyslexiehulpmiddelen.com.

Aan de slag met een hulpmiddel

Wanneer een leerling gaat starten met een hulpmiddel is het belangrijk om de leerling en ouders hier informatie over te geven en de leerling bij het gebruik te begeleiden. Het is belangrijk dat ook docenten op de hoogte zijn van de werking van een bepaald hulpmiddel zodat ze de leerling hier eventueel bij kunnen helpen en de lesstof in een geschikt format kunnen aanbieden. 

Op de website www.dyslexiehulpmiddelen.com en in hoofdstuk 9 van het Protocol Dyslexie Voortgezet Onderwijs worden praktische handvatten gegeven over het gebruik en de implementatie van dyslexiehulpmiddelen voor leerlingen, ouders, docenten en zorgspecialisten.